ŞEKER HASTALIĞINDA TEŞHİS VE TARAMA

Prof. Dr. Metin Özata
Endokrinoloji, Diabet ve Tiroit Uzmanı
Ahmet Mithat Efendi Cad. 19/ 3
Kalamış-İstanbul
Tel: (216) 3486519

a) Şeker Hastalığı Nasıl Teşhis Edilir?
Şeker hastalığının teşhisi için en az 8 saatlik bir açlık sonrası kan şekerine bakılır. Açlık kan şekeri 126 mg/dl ve üzerinde çıkarsa şeker hastalığı vardır, denir. Ancak teşhisin kesinleşmesi için birkaç gün sonra tekrar açlık kan şekerine bakılması gerekir. İkinci ölçümde de 126 mg/dl den fazla ise artık kesin olarak şeker hastalığı vardır, diyebiliriz.
Açlık kan şekeri 100 ile 126 mg/dl arasında çıkarsa bu kişilerde şeker yükleme testi yapılır. 75 gram şekerli su 10-16 saatlik açlık sonrası sabah içirilir ve 2. saat kan şekerine bakılır. 2. saat kan şekeri 200 mg/dl ve üzerinde ise şeker hastalığı vardır, denir. Eğer ikinci saat kan şekeri 140-199 mg/dl arasında çıkarsa “gizli şeker hastalığı “ vardır.
Çok su içen, çok idrara giden veya izah edilemeyen kilo kaybı olan bir kişide öğün durumuna yani açlık veya tokluk durumuna bakılmaksızın günün herhangi bir saatinde ölçülen kan şekeri 200 mg/dl ve üzerinde çıkarsa yine şeker hastalığı teşhisi konur.
Açlık kan şekerinin 100 mg/dl den daha az olmasına normal diyoruz.

b) Şeker Hastalığı taraması kimlere yapılmalı?

Tarama, yani şeker hastalığı için tetkik yaptırma, şeker hastalığının erkenden yakalanması için çok önemlidir. Tarama yapılmayan kişilerde diyabet 10 yıl sonra teşhis edilebilir ki, bu sürede hastalık organlarımızda birçok hasar yapar.
Tarama yapılması gereken kişiler şunlardır:

1- Yaşı 45’den fazla olan herkeste şeker taraması yapılmalıdır.
2- Yaşı 45’den küçük olan ancak kilolu, tansiyonu yüksek olan (büyük 14 küçük 9 dan fazla ise), gebelikte şekeri çıkan, kilolu çocuk doğuran (4 Kg ve fazla bebek doğuran), HDL kolesterolü < 35 mg/dl, Trigliserid seviyesi>250 mg/dl olan, ailesinde şeker hastalığı olan, hareketsiz bir yaşam şekli olanlarda, polikistik over hastalığı olan kadınlarda, önceki testlerde kan şekeri 100 mg/dl den yüksek olanlarda ve damar hastalığı olan kişilerde şeker taraması yapılmalıdır.
3- Açlık kan şekeri 100 ile 126 mg/dl arasında veya şeker yüklemesinde 2. Saat kan şekeri 140 ile 199 mg/dl arasında çıkan hastalarda yılda bir kez taramayı tekrarlamakta fayda vardır.
4- Taraması normal çıkan ve 45 yaş üzerindeki kişilerde 3 yıl sonra tekrar tarama yapılmalıdır.


c) Tarama Nasıl Yapılır?
Tarama için açlık kan şekeri ölçümü veya şeker yükleme testi yapılır. İdrarda şeker ölçümü ile tarama yapılmaz.

Açlık kan şekeri 10 saatlik bir açlık sonrası yapılan ölçümdür.
OGTT (oral glukoz tolerans testi), yani Şeker Yükleme Testi için test öncesi 3 gün yeteri kadar karbonhidrat almak (en az 150 gram/gün karbonhidrat) ve bu testi etkileyecek ilaç almamak ve test sırası sigara içmemek gerekir.
OGTT, açlık kan şekeri 100 ile 126 mg/dl arasında olan kişilere yapılır. Açlık kan şekeri 126 ve üzerinde ise yapmaya gerek yoktur, çünkü açlık kan şekerinin 126 ve üzerinde olması şeker hastalığı var anlamına gelmektedir.
OGTT 75 gram glukoz ile yapılır ve 2 saat süresince kan şekerine bakılır. Çocuklarda ise ağırlığın her Kg’na 1.75 gram glukoz olacak şekilde hesap yapılarak glukoz verilir.
OGTT sırasında kan şekeri ile birlikte insülin hormonuna da bakılabilir. Buna insülin-glukoz tolerans testi denir. OGTT sırasında insülin hormonunda aşırı yükselmeler olması o kişide insülin direnci olduğunu gösterir ve kan şekeri yükselmese bile diyabet için risk altında olduğunu gösterir.
Açlık kan şekerini insülin değerine bölünce insülin direnci anlaşılabilir. Bunun ayrı formülü vardır.
Bazen hastalarımızdan OGTT yani şeker yükleme testinin sağlığa zarralı olduğunu duyuyoruz. Bu çok yanlış bir bilgidir. OGTT testinizin sağlığa herhangi bir zararı yoktur.

d) Pre-Diyabet Nedir?
Açlık kan şekeri 100 ile 126 mg/dl arasında olan kişiler ile OGTT’de yani şeker yükleme testinde 2. saat kan şekeri 140 ile 199 mg/dl arasında olan kişilerde gizli şeker veya pre-diyabet vardır. OGTT sırasında 2. saatten önceki (30, 60, ve 90. dakikalardaki) kan şekerleri yüksek ise (200 mg/dl ve üzeri) yine gizli şeker var demektir.

e) Gebelik Diyabeti İçin tarama
Gebe kadınlarda hamileliğin 24 ile 28. haftası arasında tarama testi yapılabilir. Tarama için gebe kadın günün herhangi bir saatinde 50 gram glukoz içer ve bir saat sonra kan şekerine bakılır. Eğer kan şekeri 140 mg/dl ve üzerinde çıkarsa gebe diyabeti olabilir denir ve 100 gramlık şeker yükleme testi yapılır. Kan şekeri 140 mg/dl altında çıkarsa gebe diyabeti yoktur denir.
Kan şekeri 140 ve üzerinde çıkanlarda 100 gramlık OGTT (şeker yüklemesi) testi yapılır. Bu test sırasında açlık, 1, 2 ve 3 saat sonra kan şekerine bakılır. Bu saatlerde ölçülen kan şekerlerinden ikisi aşağıda verilen değerlerin üzerinde çıkarsa gebelik diyabeti vardır denir.

Açlık (0. Dakika) 95 mg/dl
1 saat sonra: 180 mg/dl
2 saat sonra 155 mg/dl
3. saat 140 mg/dl

Eğer test 75 gram glukoz ile yapılırsa ve kan şekerleri ölçümlerinden ikisi aşağıdaki saatlerde gösterilen değerlerden daha yüksek olursa yine gebelik diyabeti tanısı konur.
Açlık 95 mg/dl
1. saat 180 mg/dl
2. saat 155 mg/dl

Kaynaklar:

1. Prof. Dr. Metin Özata, Şekerli Yaşam, Epsilon Yayınevi, (Baskıda, 2005 Eylül ayı)
2. Metin Özata, Doğru Beslen Formda Kal, Epsilon Yayınevi, 2004
3. http://www.tiroit.org